Ród von Kerkow na Ziemi Golenickiej

Ród von Kerkow wywodzi się ze Starej Marchii i w trakcie swojej ekspansji na wschód zawędrował i do Ziemi Golenickiej.

Najstarszym znanym przedstawicielem rodu jest Alwerich von Kerkow, który znajduje się w otoczeniu „Markgräfin Mechtild ze Seehausen” (w roku 1225), księcia Ottona von Braunschweig (w roku 1227), grafa Heinricha von Aschersleben (w latach 1226-1247) oraz margrabiów Jana I i, noszącego przydomek Pobożny (der Fromme), Ottona III zu Havelberg, Salzwedel, Cremmen. Brandenburg, Stendal i Werbelin.

W publikacjach autorów niemieckich można znaleźć wiele imion członków tego rodu. Alwerich miał co najmniej 4 synów: Gerharda, Ludwika, Teodoryka (Dietricha) i Jerzego (Georga). Nas najbardziej będzie interesował Teodoryk i Jerzy von Kerkow oraz wywodzące się od nich pokolenie.

Pierwotną siedzibą rodu von Kerkow była miejscowość Kerkau w Starej Marchii (obecnie część miasta Arendsee). Krótko po roku 1250 Kerkowowie posiedli też Ziemię Löwenberg.

Uważa się, że już po roku 1240 rycerska rodzina Kerkowów, z ramienia księcia Barnima I, rozpoczęła kolonizowanie terenów pogranicznych pomiędzy księstwem: pomorskim, śląskim i wielkopolskim, na obszarze wchodzącym następnie w skład Ziemi Golenickiej i Chojeńskiej.

O kolonizowaniu ziem pogranicza świadczą też historyczne nazwy miejscowości: Czerników, Dalsze, Dyszno, Gogolice, Golczew, Góralce, Nawrocko i Pniów, które są identyczne z nazwami miejscowości w Marchii Wkrzańskiej, która była miejscem etapowym w wędrówce tej rodziny na wschód. Ponadto, wraz z ekspansją rodu na wschód, rodowa nazwa wsi Kerkow obowiązywała zarówno w Starej Marchii, w Ziemi Löwenberg, w Marchii Wkrzańskiej, w Ziemi Glin (koło Kremmen) i Ziemi Golenickiej. Bowiem to prawdopodobnie cystersi z Kołbacza, którzy w roku 1254 od Konrada i Bertolda Clest otrzymali wieś „Lucove Zedeliz” (Łukowe siedliszcze, osiedle Łuków), otrzymanymi darowiznami nagrodzili rodzinę von Kerkow. I to nich będzie pochodziła kolejna, tym razem niemiecka nazwa wsi Kerkow (obecnie Kierzków), jak również większego terytorium zwanego, w roku 1292, „terra Kirkoue” lub „Terra Kirkowe”. Natomiast w roku 1296 będzie już mowa o „Lucowe Zedelis quo nune Kerkow dicitur cum sexaginta mansis.

Teza o kolonizowaniu przez rodzinę von Kerkow Ziemi Golenickiej jest uzasadniona tym iż w latach 1255-1260 Teodoryk (Dietrich) i Jerzy (Georg) von Kerkow, zostali ustanowieni jej generalnymi lokatorami. Przy czym do Ziemi Golenickiej Kerkowowie przybyli z okolic Angermünde.

W roku 1267 margrabiowie ze starszej linii askańczyków zawarli układ z biskupem brandenburskim w sprawie zamiany ziemi chojeńskiej na Ziemie Löwenberg, w której „siedzieli” Kerkowowie. Ostateczny akt zamiany został zawarty 2 października 1270 roku.

W układzie tym są wymienienie bracia Dietrich i Georg von Kerkow (Georgius et Theodericus de Kerkowe) jako mający lenna graniczące z nowymi posiadłościami biskupa. Sam Georg jest zaś świadkiem tego układu. Uważa się, że jako odszkodowanie za rezygnację z lenn koło Löwenbergu Kerkowowie otrzymali Ziemię Golenicką z grodem w Golenicach. W tym też miejscu wybudowali oni zamek obronny (castro Schiltberg). W roku 1271 bracia Ludwig i Georg Kerkowowie podarowali swoje majątki lenne: Teskendorf, Karkow, Niendorf i Besyhorst biskupstwu brandenburskiemu.

W roku 1276 margrabiowie brandenburscy: Jan II, Otto IV „ze Strzałą” (mit dem Pfeil) i Konrad skłonili Dietricha de Kyrchowe (Theodericus de Kyrchowe) z synami oraz synów zmarłego Jerzego (Georii) de Kerkow do rezygnacji z zamku i miasta Golenice (castrum et civitatem Schiltperge) z przyległościami. W zamian zaś przekazali zamek Boitzenburg wraz z 10 okolicznymi wsiami (castrum boycenborch cum decem villis). Dokument zamiany został wystawiony w Tangermünde, w dniu 10 sierpnia 1276 roku.

Chociaż Dietrich de Kerkow (Didericus de Kerkow, Theodoricus de Kercow), będzie następnie świadkiem czynności prawnych margrabiów zarówno w dniu 14 lutego 1277 r., na zamku w Golenicach (castro Schiltberg), w sprawie potwierdzenia dóbr Pyrzyc w ziemi lipiańskiej, które miasto miało z nadań Barnima I oraz w dniu 5 listopada 1278 w sprawie nadania miastu Prenzlau praw magdeburskich, to po uzyskaniu nowych posiadłości, margrabiowie brandenburscy miasto Golenice prawdopodobnie przekazali rodowi von Wedel. Bowiem w roku 1281 zmarł Henryk von Wedel z Golenic, który zostawił dwóch synów: Henninga i Henryka, zwanego Bezdusznym (dictus Anesel).

Wyżej wymieniony dokument w sprawie potwierdzenia dóbr Pyrzyc w zbiorze dokumentów rodu von Wedel jest zamieszczony z datą 14 lutego 1281 r. Świadkami tego potwierdzenia byli m.in. Ludovicus de Wedil i Tydericus de Kerkow.

Pomimo tego, że w dokumencie z 7 maja 1238 r. występuje Heinricus de Boycenburg , a w dokumencie z 1269 r. rycerz Eckehard von Boizenburg to Dietrich von Kerkow jest uważany za pierwszego, znanego lennika zamku Boitzenburg. Zaś dopiero w „Księdze ziemskiej” cesarza Karola IV z 1375 r. znajdujemy nazwy przekazanych Dietrichowi wsi. Było to wsie: Crewitz (29 łanów), Cervelyn (25 łanów), Wichmannsdorf (42 łany), Mittenwalde (16 łanów), Claushagen, Hardenbeck, Warthe, Herzleben (obecnie Hassleben), Malendorf i Weggun. Przy czym Boitzenburg miał 24 łany.

Chociaż w latach 1276-1319 w dokumentach dotyczących Marchii Wkrzańskiej będą występowali synowie Dietricha i Jerzego von Kerkow: Georg, Wilhelm (Willeke), Johann, Friedrich, Dietrich oraz Ludwik, to po roku 1276 Kerkowowie najwyraźniej nie opuścili okolic Golenic.

Uważa się, że po otrzymaniu Ziemi Golenickiej, margrabiowie nowymi nabytkami nagrodzili boczną linie Kerkowów, która zwała się rycerzami z Golenic. Może więc: Kierzków, Rów i Pniów pozostał we władaniu członków rodziny, a tylko miasto Golenice zostało przekazane rodzinie von Wedel?

Aby zaś uzasadnić uposażenie bocznej linii Kerkowów musimy przyjąć, że Jerzy, który jako świadek czynności prawnych wraz Dietrichem (Georgius et Theodericus de Kerkowe) uczestniczył w roku 1273 w rokowaniach z księciem wschodniopomorskim Mestwinem (Mściwojem II) w sprawie ziemi sławieńskiej, był jego starszym bratem.  Wówczas synów Dietricha, który wraz z ojcem jest świadkiem czynności prawnych w roku 1247, można uważać za boczną linię rodziny. Na podstawie dokumentu przekazania Golenic margrabiom można przyjąć iż Jerzy zmarł przed rokiem 1276.

Dokument z roku 1289, w którym Dietrich von Kerkow, oraz jego synowie: Ludwik i Georg (Theodericius Miles dictum de Kerkowe, Lodevicius et Georgius milites) w kościele klasztoru cysterek Marienpforte w Boitzenburgu ufundowali ołtarz, potwierdza pokrewieństwo tych trzech osób. Jest to o tyle ważne, że w dokumencie wcześniejszym, bo wystawionym w dniu 2 lutego 1288 r. w Torgelow przez margrabiego Ottona IV i Konrada, a dotyczącego również mniszek z klasztoru w Boitzenburgu, świadkami czynności prawnej jest Wilhelm de Kerkow obok braci Ludwika i Georga von Schildberg  (lodewicus et Georgius, fratrem de schiltberch). Jest to pierwszy (?) dokument wskazujący na zmianę nazwiska braci von Kerkow. Tym bardziej, że Ludwig von Schildberg (lodewicus, miles dictum de Sciltberch), w dniu 1 grudnia 1289 r. wystąpi już samodzielnie. Przy czym pod dokumentem powiesi pieczęć swojego ojca z napisem „S.Thiderici de Kerkow”. Na tej podstawie można też wyciągnąć wniosek że Dietrich von Kerkow zmarł w roku 1289.

W roku 1298 również Johann von Kerkow z Prenzlau użyje pieczęci Dietricha von Kerkow.

O tym, że Kerkowowie po roku 1276 nie opuścili okolic Golenic dowiadujemy się dopiero na podstawie „Księgi ziemskiej” margrabiego Ludwika Starszego. W roku 1337 odnotowano bowiem 14 łanowe lenno braci Brusta i Diedericka de Schiltbergh w 54 łanowej wsi Golenitz (obecnie Golczew). Bracia byli też zobowiązani do służby konnej.

„Księga ziemska” nie wymienia lenników w Kierzkowie, Pniowie, Nawrocku i Rowie, który należał do Ziemi Chojeńskiej. Może więc ich właścicielami byli bracia: Henning, Mathias i Arnold von Jagow, którzy 5 marca 1334 r., od margrabia Ludwika Starszego otrzymali miasteczko Golenice (opidum dictum Schildberg) wraz z patronatem nad kościołem, pełnym sądownictwem i dochodami w zakresie w jakim posiadał je Henryk von Wedel, zwany Bezdusznym (Heinricus de Wedil, dictus Anesel). Piszemy może, ponieważ w sytuacji gdy powyższy dokument jest tylko ekspektatywą, tj. przyrzeczeniem przekazania, właścicielem Golenic nadal pozostawał Henryk von Wedel, zwany Bezdusznym.

W roku 1348 bracia Ebelin i Elverich Kerkowowie stanęli po stronie margrabiego Ludwika w okresie jego zmagań z Pseudo-Waldemarem. W nagrodę za służbę w dniu 4 grudnia 1349 r. zostali uposażeni 17 łanowym lennem we wsi Golnitz. Nazwa wsi wskazuję, że może chodzić o obecną wieś Golczew.

Jednakże albo bracia de Schiltbergh, albo bracia Ebelin i Elverich Kerkowowie swoje lenna w Golczewie utrzymali maksymalnie do roku 1352. Bowiem w dniu 29 września 1352 r. margrabia Ludwik Rzymski (der Römer) potwierdził Golenice Henningowi von Wedel, synowi Henryka, zwanego Bezdusznym. Nadanie to mogło objąć również i Golczew.

O utracie Golczewa świadczy dokument wystawiony w Tangermünde, w dniu 1 maja 1365 r. Wówczas to margrabia Otto V zwany Leniwym (der Faule) nadaje wójtowi Nowej Marchii Mikołajowi i jego kuzynowi Rudolfowi von Erdmannsdorfom (Nickel und Rudulff von ertmersdorp) ekspektatywę na miasteczko Golenice (Stetegin schiltberge) i wioski: Goltz, kerkow i Ruffe, czyli na: Golczew, Kierzków i Rów wraz z przyległościami, czynszami, pełnym sądownictwem, lennem kościelnym, łąkami, pastwiskami itp., będące lennem Henninga (hennich von wedil), syna Henryka Bezdusznego Wedla (heinrics von wedel anesel), na wypadek jego bezpotomnej śmierci.

W dokumencie margrabiów z 26 stycznia 1332 r. występuje również rajca Chojny Ludolf de Schildberg. Jednakże to zapewne mieszczanin pochodzący z Golenic, a nie przedstawiciel rodu Kerkowów.

Podobnie mieszczaninem pochodzącym z Golenic może być  Jacobus Schildberg (Schiltperge), jeden z czterech burmistrzów Gorzowa. Jako nieurzędujący burmistrz wspomniany jest w roku 1445, a 29 marca 1450 r., z tytułem burmistrza był świadkiem potwierdzenia lenna sądowego.

Bibliografia:

 

  1. Biens P. „Chronik der Stadt Lippehne und der umliegenden Dörfer”, Lippehne 1908.
  2. „Codex diplomaticus Brandenburgensis aus Originalien und Kopial-Büchern”. Hrsg. v.P.W. Gercken. Salzwedel 1769. T.I.
  3. „Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten”. Hrsg.v.A.F.Riedel. Berlin  1843-1863 (A VII, A VIII, A XIII, A XVIII, A XIX, A XXI, A XXIV).
  4. „Die Neumark Brandenburg im Jahre 1337 oder Markgraf Ludwig’s des Aelteren Neumärkisches Landbuch aus dieser Zeit”. Hrsg.v.G.W.Raumer. Berlin 1837.
  5. Gahlbeck C. „Der Oder-Drage-Raum in voraskanischer Zeit. Großpolen, Schlesien und Pommern im Wettsheit um den Besitz der späteren Neumark”. „Jahrbuch für die Geschichte Mittel-und Ostdeutschlands”. 45 (1999).
  6. „Geschichte des Geschlechts v. Kleist”. Erster Teil. Urkundenbuch. 1.Teilband bis 1523. 2.Auflage. Hrsg.v.S.v.Kleist. Bergisch Gladbach 2007.
  7. „Kaiser Karl’s IV. Landbuch der Mark Brandenburg nach dem handschriftlichen Quellen”. Hrsg. v.E.Fidicin. Berlin 1856.
  8. Kirchner E.D.M. „Das Schloss Boytzenburg und seine Besitzer, insonderheit aus dem von Arnimschen Geschlechte”. Berlin 1860.
  9. Lothert A. „Der Schloßberg in dem Genossenschaftforst Hassendorf”, in: „Die Neumark. Mitteilungen des Vereins für Geschichte der Neumark”. Jg. 10, nr 10/12, Oktober/Dezember 1933.
  10. „Meklenburgisches Urkundenbuch”. Hrsg. v. dem Verein für Meklenburgische Geschichte und Alterhumkunde.  Bd.I i II. Schwerin 1863-1864.
  11. Niessen P. „Geschichte der Neumark im Zeitalter ihrer Entstehung und Besisedlung”. „Schriften des Vereins für Geschichte der Neumark”. 7 (1905).
  12. „Regesta Historiae Neomarchicae. Die Urkunden zur Geschichte der Neumark und das Land Sternberg”. „ Märkische Forschungen”. Hrsg. K.Kletke.  Bd. 10, Berlin 1867, Abt.I.
  13. Riedel A.F. „Die Mark Brandenburg im Jahre 1250 oder historische beschreibung der Brandenburgisches Lande und ihrer politischen und kirchlischen Berhaltnisse um dieser Zeit, eine aus Urkunden und kroniken Bearbeitete”. Erster und Zweiter Teil. Berlin 1831-1832.
  14. Rymar E. „Nowogródek Pomorski przed wiekami”, w: „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, nr 5, Gorzów 1998.
  15. Rymar E. „Polsko litewska wyprawa zbrojna do Marchii Brandenburskiej w 1326 r.”, w: „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny z 2000 r. nr 7,z.1.
  16. „Urkundenbuch zur Geschichte des Schloßgesessenen Geschlechtes der Grafen und Herren von Wedel”. Hrsg v.H.F.P.v.Wedel. Bd.II, Abt.I, Leipzig 1888.
  17. Wohlbrück S.W. „Geschichte der Altmark bis zum Erlöschen der Markgrafen aus Ballenstädtschen Hause”. Berlin 1855.
  18. http://www.gorzow-landsberg.pl/wladcy.html – dostęp 30.06.2013.

 

Tekst: Henryk Andrzej Konkel, Krystyna Domagała Konkel
Golenice, dnia 30.06.2013

Napisz odpowiedź