Golenice w XIV wieku

W „Wikipedii” w haśle poświęconym miejscowości Golenice znajduje się informacja iż (cyt.) „ W wieku XIV Golenice należały przeważnie do rodziny von Wedel, chociaż spotykamy tam również przedstawicieli rodów von Jagow czy von Ertmerstorf”. W roku 2011 znajdowała się tu również informacja iż w XIV wieku Golenice należały też i do rodziny von Mellen. Uważamy iż powyższe informacje należy zweryfikować i uszczegółowić.

Jak pisaliśmy już wcześniej, w źródłach, po raz pierwszy miejscowość Golenice pojawia się z nazwą „Schiltperge” w dokumencie wystawionym w Tangermünde, w dniu 10 sierpnia 1276. Wówczas to synowie margrabiego Jana I, margrabiowie brandenburscy: Jan II, Otto IV „ze Strzałą” (mit dem Pfeil) i Konrad skłonili Dietricha de Kyrchowe (Theodericus de Kyrchowe) z synami oraz synów zmarłego Jerzego (Georii) de Kerkow do rezygnacji z zamku i miasta Golenice (castrum et civitatem Schiltperge).

Po uzyskaniu nowych posiadłości, margrabiowie brandenburscy miasto Golenice prawdopodobnie przekazali  rodowi von Wedel. W roku 1281  zmarł bowiem Henryk von Wedel z Golenic, który zostawił dwóch synów: Henninga (Jana) i Henryka, zwanego Bezdusznym (dictus Anesel).

W pewnym stopniu potwierdza to niemiecka strona internetowa dotycząca miejscowości Golenice, która podaje, że Wedlowie zamieszkiwali tu w roku 1300.

Należy tu dodać, iż w dniu 3 marca 1322 Henryk Bezduszny z Golenic wystąpił wraz z innymi członkami rodu von Wedel pod obleganym przez szczecińskich gryfitów zameczkiem Blankenbergów w Czarnowie koło Pyrzyc.

5 marca 1334 r., margrabia Ludwik Starszy miasteczko Golenice (opidum dictum Schildberg) przekazał swemu stolnikowi Henningowi oraz jego braciom Mathiasowi i Arnoldowi von Jagow wraz z patronatem nad kościołem, pełnym sądownictwem i dochodami w zakresie w jakim posiadał je Henryk von Wedel, zwany Bezdusznym (Heinricus de Wedil, dictus Anesel).

Na podstawie wystawionego w Prizwalg dokumentu, trudno stwierdzić czy było to rzeczywiste przekazanie, czy tylko tzw. ekspektatywa, tj. przyrzeczenie przekazania.

Z dokumentu tego wynika, że Golenicach był kościół. W tym czasie miasteczko Golenice, w ramach biskupstwa kamieńskiego było też siedzibą archidiakonatu. W roku 1344 r. nowo mianowany (03.09.1343) biskup kamieński Jan von Sachsen-Lauenburg reformując zarząd diecezji połączył archidiakonat golenicki i myśliborski w jeden archidiakonat myśliborski, inkorpując go do urzędu witztuma, zastępcy biskupa kamieńskiego w kapitule kamieńskiej. W ten sposób powstał „vicedominat” pod władzą Kamienia.

Pleban golenicki należał do prałatury kolegiaty św. św. Piotra i Pawła w Myśliborzu. 24 czerwca 1355 r. pleban golenicki Gerhard Zcolon od margrabiego Ludwika Rzymskiego otrzymał prebendę w kościele kolegiackim pw. św. Piotra i Pawła w Myśliborzu.

J. Zysnarski, w haśle poświęconym miejscowości Golenice, w roku 1988, w opublikowanym na łamach „Ziemi Gorzowskiej”, „Słowniku gorzowskim” napisał iż wydziedziczenie Wedlów, w roku 1334, nastąpiło zapewne za rekompensatą, bowiem Henrykowi Bezdusznemu pozwolono w roku 1336 na budowę zamku w Jaworze, na północ od Recza. Teza powyższa być może ma związek z zamieszczoną w „Brandenburskim kodeksie dyplomatycznym” umową z 17 marca 1337, która mówi o budowie zamku nad Drawą koło wsi Gauwerde.

J. Zysnarski pisze iż (cyt.) „w 1337 r. jednym z lenników w G[olenicach] był Martin von Goltz. W 1350 r. znów widzimy Wedlów w G[olenicach]. Najpierw Hasson Rudy, później Hennig von Wedel”.

Chociaż niemiecka strona internetowa poświęcona Golenicom podaje, że w roku 1337 Wedlowie byli ponownie właścicielami miejscowości to trudno się jednoznacznie ustosunkować do powyższego zapisu bowiem zarówno Hasso von Wedel der Rothe (Hasso dem Rothen von Wedel) jak i Hennig von Wedel mieli swoje posiadłości również w okolicach Połczyna, Kalisza i Ziemi Choszczeńskiej. Ponadto w dniu 11 grudnia 1350 margrabia Ludwik wypożyczył Hassonowi Rudemu von Wedel zamek i miasteczko Hochzeit nad Drawą, czyli obecne Stare Osieczno w gminie Dobiegniew.

Pomimo tego, że i Zenon Nowopolski pisał iż Golenice należały do rodziny von Goltz to obie te informacje są prawdopodobnie błędne i dotyczą obecnej wsi Golczew, której nazwę  w roku 1337 zapisano w formie „Golenitz”. I to w niej Martin von Golonitz miał 5 łanowe lenno. Natomiast Martin von Goltiz, czyli członek starego rodu von Golz (Goltz), miał lenno we wsi Chłopowo.

O ile umowa z 5 marca 1334 r. była tylko ekspektatywą, to w dniu 29 września 1352 r. stała się nieaktualna. W tym to dniu margrabia Ludwik Rzymski potwierdził bowiem Golenice Henningowi, synowi Henryka, zwanego Bezdusznym.

Kilka miesięcy wcześniej, tj. w dniu 27 lutego 1352 r. margrabia Ludwik Rzymski w Myśliborzu zatwierdził rycerstwu ziemi golenickiej, chojeńskiej i mieszkowickiej wszelkie prawa i przywileje. Wśród rycerstwa Ziemi Golenickiej można wymienić rodziny von Schildberg, von der Golz, von Wedel i von Schönenbeck.

Potwierdzenie to nie dziwi, bowiem Golenice były wówczas centrum administracyjnym większej krainy zwanej ziemią golenicką (terra Schiltdberghe). Oprócz miasta Golenice w jej skład wchodziło 17 wsi i rozciągała się ona od Dobropola i Kierzkowa, na północy, po Dolsk i Ostrowiec, na południu. Natomiast las rozciągający się między dzisiejszym Golczewem, Rowem i Dobropolem zwany był „Lasem Golenickim” (merica Schiltberg). Uzyskiwane z niego pożytki stanowiły regale panującego. Oprócz sprzedawanego drzewa las ten nie przynosił dodatkowych dochodów i w roku 1338 należał do rodziny von Bredelow.

9 czerwca 1362 r., dokumentem wystawionym w Soldin, czyli w obecnym Myśliborzu,  margrabia Ludwik nadał miasteczko Golenice (stedekin Schiltbergh) wraz z sołectwem, lennem kościelnym i przyległościami, za wyjątkiem dochodu 25 grzywien rocznej renty wypłacanej Rethze, wdowie po Henningu, w dożywocie Małgorzacie, córce Henninga von Wedla z Golenic.

W zbiorze dokumentów rodu von Wedel dokument ten jest datowany na 21 kwietnia 1362 r.

W I połowie XIV wieku wykształciło się 9 głównych linii rodu Wedlów, z czego trzy zamieszkiwały w księstwie zachodniopomorskim, a sześć w Nowej Marchii. Przekazanie dochodu kobiecie wskazuje zaś  na wymieranie tej linii Wedlów.

1 maja 1365 r., w Tangermünde, margrabia Otto V zwany Leniwym (der Faule) nadaje wójtowi Nowej Marchii Mikołajowi i jego kuzynowi Rudolfowi von Erdmannsdorfom (Nickel und Rudulff von ertmersdorp) ekspektatywę na miasteczko Golenice (Stetegin schiltberge) i wioski Golczew, Kierzków oraz Rów z przyległościami, czynszami, pełnym sądownictwem, lennem kościelnym, łąkami, pastwiskami itp., będące lennem Henninga (hennich von wedil), syna Henryka Bezdusznego Wedla (heinrics von wedel anesel), na wypadek jego bezpotomnej śmierci.

Również i ta ekspektatywa stała się nieaktualna, bowiem Hennyg von Wedel wonhastig zu Schildberg nie tylko występuje w dokumencie z 11 października 1367 r., ale jest również jednym z podpisujących w dniu 17 listopada 1367 r. układ pełczycki margrabiego Ottona V z księciem szczecińskim Barnimem III.

3 października 1372 r., w Arnsfolde margrabia Otto V, zapisał w dożywocie Hilli, żonie Hansa von Wedla z Mielna (hassonis de mellen) „C et XX marcas vinkon denar”, czyli 120 grzywien drobnej monety zwanej „oczkami zięby”(niem. Finkenaugen) rocznie z miasteczka Golenice (opido Schilenberg prope Soldin), które jej mąż posiadał.

W zbiorze dokumentów rodu von Wedel dokument ten jest zamieszczony z datą 11 października 1372 r.

Z dokumentu tego wynika Golenice są własnością członka rodu von Wedel, który mieszka w Mielnie (Pyrzyckim?). Mielno, jako siedziba Hansa von Wedel jest potwierdzona zarówno w dokumencie z 25 października 1368, w którym występuje Hasso von Wedel zu Melne (Mellen), jak i w dokumencie z 1 grudnia 1372 r., w którym Hassen von Wedel von Mellen, od margrabiego Ottona V, za straty wojenne, w wojnie prowadzonej z księciem szczecińskim, otrzymuje m.in. dochody ze wsi Golczew (dorf zu Goltz). Przy czym darowizna ta nie musi dotyczyć obecnej wsi Golczew, gm. Myślibórz. Równie dobrze może to być miejscowość Golz koło obecnego Złocieńca (niem. Falkenberg).

Wytłumaczeniem informacji z wikipedii, że Golenice należały do rodu von Mellen, może być teza, iż żona Hasso von Wedla pochodziła z rodu von Mellen w związku z czym Mielno otrzymał on jako posag żony i po roku 1365, czyli po zniszczeniu, w trakcie walk miedzy Pomorzem i Marchią zamku w Golenicach przeniósł tam swoją siedzibę. Być może dlatego też w liście lennym cesarza Karola IV z 28 maja 1374 skierowanego do wszystkich Wedlów, żaden z nich nie jest „przypisany” do Golenic.

Golenic nie ma również w „Landbuchu” cesarza Karola IV z roku 1375, który zawiera m.in. spis miast i zamków (civitates, castra et opida) Nowej Marchii, które są zobowiązane do płacenia podatku.

Zwracamy jednakże uwagę na dokument z 19 października 1388 r., który dotyczy służby wojskowej rodziny von Wedel. 18 przedstawicielu rodu Wedlów z Pomorza i Nowej Marchii, zobowiązało się na usługi Zakonu Krzyżackiego, na okres 10 lat, dostarczyć oddział 400 żołnierzy, w tym 100 ciężkozbrojnych i 100 strzelców. W dokumencie tym wymieniony jest m.in.: Hasse von Wedel, wonhastig zcu Schiltberg oraz Zcules und Wedil von Wediln, wonhastig zcu Mellen. Wynika stąd iż rodzina von Wedel posiadała obie te miejscowości.

Rodzina von Wedel utrzymała się w Golenicach do końca wieku. Zawarta w szczegółowym genealogicznym opracowaniu rodu von Osten informacja  Hansa Wätjena, że Golenice w roku 1398 nabył Ulryk (II) von der Ost z Drezdenka nie jest poparta żadnym źródłem. Chociaż powyższej informacji nie można odrzucić, to Heinrich Berghaus uważa, że Ulryk von der Ost nabył Golenice dopiero w roku 1408. Jest to tym bardziej możliwe, że jeszcze w roku 1406 Hasso von Wedel pisał się „z Golenic”.

Bibliografia:

  1. Berghaus H. „Landbuch der Mark Brandenburg und des Markgrafthums Nieder-Lausitz in der Mittle des 19. Jahrhunderts”. Bd.III. Brandenburg 1856.
  2. Brzustowicz G.J. „Rycerski ród Wedlów w historii Ziemi Choszczeńskiej i Powiatu Choszczeńskiego”, w: „Głos Powiatu Pismo Samorządu Powiatu w Choszcznie” nr 13, grudzień 2008.
  3. „Codex diplomaticus Brandenburgensis aus Originalien und Kopial-Büchern”. Hrsg. v.P.W. Gercken. Salzwedel 1769 – 1771. T.I i III.
  4. „Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten”. Hrsg.v.A.F.Riedel. Berlin  1843-1863, A XIII, A XVIII, A XXI, A XXIV, B II.
  5. „ Das neumärkische Landbuch Margraf Ludwigs des Aelteren vom Jahre 1337.” Nach einer neu aufgefundenen Handschrift des vierzehnten Jahrhundert  mitgetheilt von Ludwig Gollmert. Hrsg. vom Historisch-Statistischen Verein zu Frankfurt a.O,  Frankfurt a.O,  1862.
  6. Deresiewicz  J.(i in.). „Pomorze Zachodnie”. Tom II. Część I. Poznań 1949. Wyd. II.
  7. „Die Neumark Brandenburg im Jahre 1337 oder Markgraf Ludwig’s des Aelteren Neumärkisches Landbuch aus dieser Zeit”. Hrsg.v.G.W.Raumer. Berlin 1837.
  8.  Gallus G.T. „Geschichte der Mark Brandenburg für Freunde historischer Kunde”. Bd. I. Züllichau u. Frenstadt. 1792.
  9. http://pl.wikipedia.org/wiki/Golenice – dostęp 18.09.2011 i 07.07.2013 r.
  10. http://wiki-de.genealogy.net/Schildberg – dostęp 07.07.2013 r.
  11. „Kaiser Karl’s IV. Landbuch der Mark Brandenburg nach dem handschriftlichen Quellen”. Hrsg. v.E.Fidicin. Berlin 1856.
  12. Klöden K.Fr. „Diplomatische Geschichte des für falsch erklärten Markgrafen Waldemar von Brandenburg vom Jahre 1345-1356”. Berlin 1845, Bd.II.
  13. Lothert A. „Der Schloßberg in dem Genossenschaftforst Hassendorf”, in: „Die Neumark. Mitteilungen des Vereins für Geschichte der Neumark”. Jg. 10, nr 10/12, Oktober/Dezember 1933.
  14. Nowopolski Z. „Golenice – 20 lat później”, w: „Ziemia gorzowska” nr 7 z 1996 r.
  15. „Pommerelisches Urkundenbuch”,. Hrsg. v.M.Perlbach. Danzig 1882, Bd.XI.
  16. Prokop K.R. „ Dwóch biskupów kamieńskich z rodu von Sachsen-Lauenburg (Jan I i Magnus)”, w: „Szczecińskie Studia Kościelne”, 1992, nr 3.
  17.  „Regesta Historiae Neomarchicae. Die Urkunden zur Geschichte der Neumark und das Land Sternberg”.„ Märkische Forschungen”.Hrsg. K.Kletke.Bd.10, Berlin 1867, Abt.I.
  18. Rymar E. „Golenice. Dzieje dawnego miasteczka nowomarchijskiego”, w: „Przegląd Zachodniopomorski”. Szczecin 2010, z.3.
  19. Rymar E. „Najdawniejsze tradycje parafii Golenice”, w: „Kościół nad Odrą i Bałtykiem”. 1993, nr 18(103).
  20. Rymar E. „Polsko litewska wyprawa zbrojna do Marchii Brandenburskiej w 1326 r.”, w: „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” z 2000 r. nr 7,z.1.
  21. „Urkundenbuch zur Geschichte des Schloßgesessenen Geschlechtes der Grafen und Herren von Wedel”. Hrsg v.H.F.P.v.Wedel. Leipzig 1888-1891, Bd.II, Abt.II; Bd.III, Abt.II; Bd.IV.
  22. Wätjen H. „Von der Osten. Ein pommersches Geschlecht im Wandel der Jahrhunderte”. Braunschweig 1960, Bd.II.
  23. Wiśniowski E. „Budowa organizacji kościelnej na Pomorzu Zachodnim w wiekach średnich”, „Novum” 1974, nr 7/8.
  24. Zysnarski J.(red). Miler Z. „Słownik gorzowski” nr 44 i 45, w: „Ziemia Gorzowska” nr 47 i 48 z 1988 r.

Tekst: Henryk Andrzej Konkel, Krystyna Domagała Konkel
Golenice, 08.07.2013 r.

4 komentarzy do "Golenice w XIV wieku"

  1. Maciek78's Gravatar Maciek78
    10 lipca 2013 - 08:21 | Link

    Dzień dobry!
    Od kilku lat poszukuję artykułu z „Novum” (poz. 22 bibliografii), czy mają może Państwo jego kopię? Ja też posiadam trochę interesujących materiałów, więc moglibyśmy połączyć nasze siły w badaniu historii Golenic.

  2. H.Konkel's Gravatar H.Konkel
    11 lipca 2013 - 12:24 | Link

    Witam. Cały rocznik periodyku „Novum” z 1974 r. był w Księżnicy Pomorskiej w Szczecinie pod nr PR II 01490. Pozdrawiam

  3. Maciek78's Gravatar Maciek78
    11 lipca 2013 - 14:23 | Link

    Dziekuję uprzejmie Panie Henryku. Pozdrawiam i życzę sukcesów w badaniu przeszłości Golenic.

Napisz odpowiedź