Archidiakonat golenicki w strukturach diecezji kamieńskiej

Biskupstwo pomorskie w Wolinie erygował papież Innocenty II bullą Ex commisa nobis 14 października 1140 roku. Od początku swego istnienia było ono zależne od Stolicy Apostolskiej. Jednakże po 30 latach, na skutek najazdów duńskich, podczas których Wolin został doszczętnie zniszczony, siedziba biskupstwa została przeniesiona do Uznamu, a stąd w roku 1177 do Kamienia Pomorskiego, jako ludniejszego i bezpieczniejszego miasta – jak to określił papież Klemens III w swojej bulli Ex iniuncta nobis a Deo, z 25 lutego 1188 r. Bulla ta stwierdzała, że diecezja zwana odtąd kamieńską, od początku swego istnienia miała przywilej wolności polegający na tym, że biskupstwo to poddane było samemu biskupowi rzymskiemu.

W okresie wczesnofeudalnym organizacja terytorialna kościoła była jedną z form władzy politycznej. W XI i XII w. granice diecezji wykazywały daleko idącą zbieżność z podziałami politycznymi. Cofnięcie się granicy państwowej pociągało również za sobą  przesuniecie granicy diecezjalnej. W miarę wzrostu potęgi kościoła i uzyskiwania przez biskupów w okresie rozdrobnienia feudalnego coraz bardziej samodzielnego stanowiska, stosunki w tym zakresie uległy zasadniczej zmianie. W wypadku przesunięcia granic państwowych zainteresowani biskupi umieli już zawarować sobie niezmienność zasięgu swych diecezji.

Bulla papieża Innocentego II określiła granice biskupstwa przez wymienienie na jego terytorium najważniejszych grodów pomorskich. Biskupstwo kamieńskie od zachodu sąsiadowało z diecezją w Swarzeniu, od południowego zachodu z biskupstwami w Hobolinie i Brennie (Brandenburgu), a od południa jego granicę stanowiła rzeka Warta. Oddzielała ona biskupstwo kamieńskie od diecezji w Lubuszu. Natomiast wzdłuż Warty, Noteci i Drawy biskupstwo graniczyło z biskupstwem poznańskim.

W okresie rozdrobnienia feudalnego Polski granica pomiędzy księstwem śląskim, wielkopolskim i pomorskim nie była nigdy na dłuższy okres ustabilizowana. Stąd też już w końcu XII w. książę wrocławski, Henryk Brodaty, zajął należącą do Pomorza kasztelanię cedyńską, a w granicach wielkopolski znalazły się ziemie sięgające aż po górną Inę i Płonię.

Po konfliktach pomorsko-wielkopolskich z lat 1230-1240 leżąca na północ od rzeki Myśli, tzw. kraina Kiniecka (terra Chinz) utrzymała się przy Pomorzu. Stan ten stał się podstawą do ostatecznego ustalenia diecezjalnej granicy lubusko-kamieńskiej. Ze uwagi na to, że lokalni biskupi nie mogli sami dojść do porozumienia, sprawę spornej granicy diecezjalnej przedstawiono do rozstrzygnięcia Stolicy Apostolskiej. Ówczesny papież Grzegorz IX wysłał 12 maja 1240 r. komisję pod przewodnictwem opata z Buch w celu zbadania przyczyn konfliktu i wydania ostatecznego werdyktu rozjemczego. Proces trwał kilka lat i zakończył się wyrokiem wydanym w roku 1246 przez legata papieskiego, arcybiskupa inflanckiego Alberta. Legat po zapoznaniu się z racjami obydwu stron, przychylił się do roszczeń biskupa kamieńskiego i orzekł, że granicą biskupstw w tym rejonie jest rzeka Myśla. Werdykt ten wyznaczył równocześnie granicę między Ziemią Lubuską i Pomorzem.

Około roku 1260 doszło do ponownych nieporozumień pomiędzy biskupstwami lubuskim i kamieńskim w sprawie pewnych posiadłości położonych na ziemi kostrzyńskiej. Ostatecznie sprawę rozstrzygnął legat papieski kardynał Gwidon, który 7 listopada 1266 r. uznał, iż Myśla jest rzeką graniczną między obu diecezjami, z wyłączeniem od Kamienia parafii: Boleszkowice, Oborzany i Dargomyś. Pomimo tego wyroku jeszcze w roku 1405 arcybiskup lubuski Jan IV uważał, że należące do niego ziemie zajmują biskupi z Kamienia i Miśni.

Interesujące dane na temat opłat ponoszonych przez parafie na obszarze diecezji lubuskiej, w tym przez Boleszkowice, Oborany i Dargomyśl, zawiera praca Siegminda Wilhelma Wohlbrücka, pt. „Geschichte des ehemaligen Bisthums Lebus und des Landes dieses Nahmens”. Bd. I, Berlin 1829.

W diecezji ogniwem pośrednim pomiędzy parafią a biskupstwem były archidiakonaty. Tworzono je zwykle z chwilą zagęszczeniu pewnego terenu parafiami. W początkowym okresie tworzenia archidiakonatów okręg archidiakonalny pokrywał się z jednostką administracji państwowej oraz okręgiem dziesięcinnym. Jednakże zasięg terytorialny poszczególnych archidiakonatów nie zawsze był wyraźnie zarysowany.

W poszczególnych biskupstwach była różna liczba archidiakonatów. Np. biskupstwo w Brandeburgu do roku 1238 posiadało tylko dwa archidiakonaty: w Brandenburgu i w Laizkau.

Archidiakoni posiadali szerokie uprawnienia na terenie archidiakonatu. Na Pomorzu Zachodnim mogli nie tylko wizytować kościoły, osoby, miejsca i rzeczy, ale sprawować także opiekę nad klerem parafialnym, zarówno w sprawach dyscyplinarnych, jak i nad majątkiem kościelnym. Nadto mogli egzaminować niższy kler przed świeceniami, czuwali nad przepisami dotyczącymi duszpasterstwa i liturgii. Mogli również instytuować i deponować beneficjantów kościelnych, wyrażać zgodę na tworzenie, znoszenie i zmianę beneficjów, a nawet rozgraniczać parafie. Wreszcie posiadali dużą władzę sądowniczą, łącznie z nakładaniem ekskomuniki, suspensy i interdyktu. Należy także wspomnieć, że do kompetencji archidiakonów terytorialnych w biskupstwie kamieńskim należało zwoływanie synodów i przewodniczenie im. W praktyce, z wyjątkiem udzielania święceń kapłańskich, mieli oni właściwie wszystkie kompetencje biskupów na terenie sobie podległym. Zasadnicze znaczenie dla wzrostu niezależności archidiakonatów miała dożywotność ich urzędu. Poczynając od XIII wieku biskupi zaczęli ograniczać uszczuplające ich władzę, kompetencje archidiakonów.

25 października 1290, w ramach diecezji kamieńskiej, potomkowie margrabiego brandenburskiego Jana I („die Margrafen Otto und Konrad von Brandenburg mit ihrem Neffen”), uzyskali dla swojej dzielnicy utworzenie „Prepositura noue terre ultra Oderam”, czyli archidiakonatu nowomarchijskiego. Na przełomie XIII i XIV w. na tych terenach wytworzyła się sieć archidiakonatów mniejszych. Według strony internetowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Nowa_Marchia#cite_note-61#cite_note-61 ich istnienie potwierdzone jest w Strzelcach Krajeńskich (1297), Gorzowie (1298), Myśliborzu (1298), Lipianach (1303) i Pełczycach (1304).

Chcemy jednak zwrócić uwagę na wydaną w roku 1832 pracę Adolfa Friedricha Riedla, który działające w roku 1298, w Gorzowie i Myśliborzu „urzędy kościelne” określa nazwą „probostwo” (Probstes). Jest to o tyle istotne, gdyż w pracy tej autor pojęcie „archidiakonat” używa m.in. w stosunku do ośrodków na obszarze biskupstwa w Brandenburgu.

Informacje o myśliborskim probostwie podaje też Christian Wilhelm Spieker. W wydanej w roku 1839 książce napisał on iż w roku 1270 margrabia Otton przeniósł z Santoka do Myśliborza probostwo. Informacja na której się oparł w swojej pracy miała zaś pochodzić z polskiej kroniki. Tu też nie ma ani jednego słowa o archidiakonacie.

Informacje podaną przez Spiekera rozszerzył Wiktor Fenrych, który napisał, że (cyt.) „Już około roku 1270 margrabiowie przenieśli do Myśliborza parafię wraz z archidiakonatem z oderwanego od Polski Santoka”, a jako źródło tej informacji podał książkę: M.Albertz „Acht Jahrhunderte Soldiner Kirchengeschichte”. Myślibórz (1930).

Informacja o działalności w roku 1298 archidiakonatu myśliborskiego może być mylna, tym bardziej, że rok 1298, to data ufundowania kapituły kolegiackiej w Myśliborzu.

Jak pisze Martin Wehrmann  małe archidiakonaty, czyli „kleinere Gerichtsbezirke”, w ramach diecezji kamieńskiej znajdowały się głównie w Nowej Marchii.

W początkach XIV w. biskup Kamienia Henryk von Wacholz dokonał zmian istniejącego porządku prawnego. W wydanym 8 kwietnia 1303 r. zarządzeniu ustanowił 5 archidiakonatów, których zwierzchnicy mieli rekrutować się spośród członków kapituły katedralnej i nosić z tego względu tytuł „archidiaconi  in ecclesia Caminensi”. Były to archidiakonaty w Kamieniu, Dyminie, Uznamiu, Szczecinie i Stargardzie. Zwierzchnicy pozostałych, analogicznych jednostek kościelnych, mogli tytułować się jedynie „ archidiaconi inferiores” lub „archipresbiteri”. Różnica między nimi a archidiakonami „w kościele kamieńskim” polegała więc na ich stosunku do kapituły katedralnej. Ci ostatni wywodzili się spośród jej członków. Spośród wymienionych pięciu archidiakonatów tylko archidiakonat w Stargardzie był jednostką  nową. Objął on tereny na wschód od Odry i na południe od Iny. Z kapitułą katedralną w Kamieniu został również związany archidiakonat w Pyrzycach, którego zwierzchnictwo uzyskał jej wicedominus już w lutym 1303 r. Istnienie archidiakonatu w Pyrzycach jest poświadczone już w roku 1297.

Eugeniusz Wiśniowski w artykule pt. „Budowa organizacji kościelnej na Pomorzu Zachodnim w wiekach średnich”, podaje, iż w okresie późniejszym przybyło jeszcze kilka archidiakonatów „niższych”, które koncentrowały się na terenie Nowej Marchii, a ośrodkami ich były: Choszczno, Czelin, Wisław i Golenice (przed rokiem 1334).

Z tak skonstruowanej wypowiedzi autora wynika iż archidiakonaty w Choszcznie, Czelinie i w „Wisławie” powstały po roku 1334. Informacje tę potwierdza Karl Robert Klempin, które jednoznacznie stwierdza, że archidiakonaty w Choszcznie, Czelinie, Gorzowie i „Vredeberghe” powstały po roku 1334. Autor ten daty powstania archidiakonatu golenickiego nie podaje, jednak z treści pracy wynika iż powstał on po roku 1290, ale wcześniej niż cztery archidiakonaty wyżej wymienione.

Latem 1343 r. Fryderyk von Eickstädt przesłał na ręce papieża Klemensa VI swą rezygnację z obowiązków biskupa diecezji kamieńskiej, papież – korzystając z prawa rezerwacji – bullą z 3 września 1343 r. mianował nowym pasterzem Kościoła kamieńskiego Jana von Sachsen-Lauenburg.

18 czerwca 1344 r., biskup kamieński Jan I reformując zarząd diecezji połączył jurysdykcję kościelną (der geistlichen Gerichtsbarkeit) ziem Golenice i Myślibórz w jeden archidiakonat myśliborski, inkorpując go do urzędu witztuma, zastępcy (vicedominus) biskupa kamieńskiego w kapitule kamieńskiej.

Warto w tym miejscu podać iż w pracy doktorskiej, którą w grudniu 1926 obronił Johannes Allendnorff na określenie „archidiakonatów Ziemi Golenickiej i Myśliborskiej” używa on określenia „Archipresbyteratus Schildberg und Soldin”. Z ich połączenia powstał zaś „Archidiaconatus Soldinensis”, który podlegał pod witztuma Fryderyka de Steghelis, który wcześniej był archidiakonem myśliborskim. Pisownie nazwiska witztuma spotyka się też w formie de Stegelitz.

W pracy nt. prałatury kapituły kamieńskiej prof. Edward Rymar podaje, że aktu połączenia archidiakonatu golenickiego i myśliborskiego dokonał biskup Fryderyk. Jednak z uwagi na to, że ten zmarł 6 grudnia 1343 r., biskupem, który połączył oba archidiakonaty był biskup Jan, co też potwierdza Johannes Allendorff.

 

Bibliografia:

 

  1. Allendorff J. „Die Archidiakonate des Bistums Cammin”. Berlin 1927.
  2. Fenrych W. „Myślibórz na tle dziejów Polski i Brandenburgii do końca XVIII wieku”, w: Golczewski K.(red.) „Z dziejów Ziemi Myśliborskiej”. Instytut Zachodnio-pomorski w Szczecinie. Monografie regionalne nr 3. Szczecin 1966.
  3. http://pl.wikipedia.org/wiki/Archidiakon  – dostęp 21.09.2013r.
  4. http://pl.wikipedia.org/wiki/Nowa_Marchia#cite_note-61#cite_note-61 – dostęp 21.09.2013r.
  5. Jachimowicz R. „Neudamm – Dębno przeszłość i teraźniejszość”. Dębno 1999.
  6. Klempin R. „Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X”. Berlin 1859.[e-Book Google]
  7. Müller G. „Das Fürstentum Kammin. Eine historisch-geographische Untersuchung”, in: „Baltische Studien”. Hrsg. von der Gesellschaft für pommersche  Geschichte und Altertumskunde. Neue Folge. Bd. XXI. Stettin 1929.
  8. Prokop K.R. „ Dwóch biskupów kamieńskich z rodu von Sachsen-Lauenburg (Jan I i Magnus)”, w: „Szczecińskie Studia Kościelne”, 1992, nr 3.
  9. Riedel A.F. „Die Mark Brandenburg im Jahre 1250 oder historische beschreibung der Brandenburgisches Lande und ihrer politischen und kirchlischen Verhaltnisse um dieser Zeit, eine aus Urkunden und kroniken Bearbeitete”. 2.Tl. Berlin 1832. [e-Book Google]
  10. Rymar E. „Golenice. Dzieje dawnego miasteczka nowomarchijskiego”, w: „Przegląd Zachodniopomorski”. Szczecin 2010, z.3.
  11. Rymar E. „Najdawniejsze tradycje parafii Golenice”, w: „Kościół nad Odrą i Bałtykiem”. 1993, nr 18(103).
  12. Rymar E. „Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku. Część IV: Tesaurariusze, witztumowie, strukutuariusze”, w: „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2010, z.1.
  13. Salis F. „Forschungen zur älteren Geschichte des Bistums Kammin”, in: „Baltische Studien”. Hrsg. von der Gesellschaft für pommersche  Geschichte und Altertumskunde. Neue Folge. Bd. XXVI. Stettin 1924.
  14. Spieker Ch.W. „Kirchen – und Reformations-Geschichte der Mark Brandenburg”. 1.Th. Berlin 1839.[e-Book Google]
  15. Ślaski K. „Podziały terytorialne Pomorza w XII-XIII w.”.  Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Poznań 1960, T.XVIII, z.4.
  16. Umiński B.J. „Dzieje Dębna i wsi należących do Gminy Dębno do 1945 r.”, w: „Karty z dziejów Dębna. Karten aus der Geschichte von Neudamm”, pr. zbiorowa, Dębno 2005.
  17. Wehrmann M. „Bischof Johann I. von Camin.1343-1370”, in: „Baltische Studien”. Hrsg. von der Gesellschaft für pommersche  Geschichte und Altertumskunde. 46 Jg. Stettin 1896. [e-Book Google]
  18. Wejman G. „Biskupi kamieńscy w Golczewie”, w: „Colloquia Theologica Ottoniana”.  Szczecin 2011, nr 1. Artykuł dostępny na stronie internetowej http://www.wt.univ.szczecin.pl/attachments/article/296/cto%201%202011%20tekst.pdf – dostęp 21.09.2013r.
  19. Wejman G. „Wybrane zagadnienia z dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim do 1945 roku”, w: „Kościół katolicki wczoraj i dziś”. 1998.
  20. Wiśniowski E. „Budowa organizacji kościelnej na Pomorzu Zachodnim w wiekach średnich”, „Novum” 1974, nr 7/8.
  21. Wohlbrück S.W. „Geschichte des ehemaligen Bisthums Lebus und des Landes dieses Nahmens“. Bd.I, Berlin 1829. [e-Book Google]

Tekst: Henryk Andrzej Konkel, Krystyna Domagała Konkel
Golenice, 21.09.2013 r.

 

Napisz odpowiedź